„Słuchanie ponad słowami: refleksje na temat kamienia milowego projektu YoU Decide”
07 lis 2025
Słuchanie ponad słowami: refleksje na temat kamienia milowego projektu YoU Decide
W ramach konsorcjum YoU Decide w tym miesiącu osiągnęliśmy znaczący kamień milowy: zakończyliśmy trzy dyskusje grup fokusowych (FGD) w Pradze, Budapeszcie i Warszawie, które zgromadziły młodych Ukraińców wysiedlonych w wyniku pełnej inwazji, aby podzielić się swoimi doświadczeniami związanymi z wkraczaniem w dorosłość w nowych miastach. Dyskusje te obejmowały doświadczenia związane z radzeniem sobie w nowej rzeczywistości – znalezieniem nowego domu, ukończeniem szkoły, podjęciem studiów lub koniecznością znalezienia dodatkowej pracy, a także wyzwania związane z podjęciem nowych hobby, nawiązywaniem przyjaźni i nadziejami na przyszłość.
YoU Decide to finansowany przez UE projekt innowacji społecznych prowadzony przez Missing Children Europe we współpracy z partnerami Terres des Hommes na Węgrzech (TdH), OPU w Czechach i Fundacją ITAKA w Polsce. W ramach tego projektu zespół Heartwarmingly Research kontynuował swoją partycypacyjną i uwzględniającą traumę pracę z wysiedloną młodzieżą ukraińską poprzez szkolenie partnerów krajowych i samych młodych ludzi, którzy są członkami Młodzieżowej Rady Doradczej (YAB). Niektórzy z tych młodych ludzi – Diana, Ruslan i Herman – zostali współfacylitatorami młodzieżowymi, którzy wypełnili luki i pomogli innym młodym ludziom dzielić się swoimi doświadczeniami poprzez zachęcanie lub własny przykład.
Kolejne sesje podsumowujące – przeprowadzone przez zespół badawczy Heartwarmingly oraz lokalne zespoły terenowe z organizacji partnerskich – ujawniły nie tylko głosy odporności wśród młodych uczestników, ale także krytyczne spostrzeżenia na temat społecznych i emocjonalnych uwarunkowań kształtujących ich życie w sytuacji wysiedlenia.
Tożsamość, adaptacja i znaczenie przynależności
We wszystkich grupach fokusowych – w Czechach, na Węgrzech i w Polsce – pojawiły się pewne powtarzające się tematy. Jednym z nich było napięcie między przynależnością a wykluczeniem. Uczestnicy opowiadali o tym, jak zmieniło się ich poczucie tożsamości od czasu opuszczenia Ukrainy. Dla niektórych znalezienie nowych hobby lub nauka lokalnych języków stało się pomostem do integracji. Dla innych podkreśliło to ich odmienność.
W Czechach uczestnicy opisywali trudności w znalezieniu odpowiednich dla swojego wieku grup społecznych lub zajęć społecznościowych. Jednak te same wyzwania pobudziły kreatywne formy odporności. Jedna z młodych kobiet podzieliła się swoim marzeniem o przekształceniu hobby, jakim jest robótki ręczne, w małą firmę, co zespół opisał jako „przykład tego, jak kreatywność i przedsiębiorczość mogą rozkwitnąć nawet w niepewnych warunkach”.
Tymczasem na Węgrzech młodzi uczestnicy mówili o ograniczonym dostępie do przestrzeni rekreacyjnych oraz o istotnej roli hobby – takich jak fotografia i informatyka – w tworzeniu poczucia osobistej przestrzeni i przynależności.
W Polsce uczestnicy opisali podobną równowagę między adaptacją a aspiracjami. Wielu z nich przyznało, że od momentu przybycia do Warszawy musieli dostosować swoje hobby i interakcje społeczne do nowych okoliczności. Niektórzy odkryli nowe zainteresowania, takie jak pływanie, podczas gdy inni pogłębili dotychczasowe zajęcia twórcze, w tym fotografię i projektowanie cyfrowe. Jednak pod tą otwartością kryły się historie ograniczeń. Uczestnicy szczerze mówili o trudnościach w łączeniu nauki w szkole z pracą w niepełnym wymiarze godzin, szczególnie wśród tych, którzy utrzymują siebie lub swoje rodziny. Niektórzy zgłaszali również przypadki ksenofobii w środowisku edukacyjnym, które wpłynęły na ich podejście do przyjaźni i zaangażowania społecznego. Pomimo tych presji młodzi ludzie nadal poszukiwali nowych sposobów nawiązywania kontaktów. Jeden z uczestników opisał, jak dołączenie do lokalnego klubu pływackiego pomogło mu poczuć się „widocznym” w nowym środowisku, a inny opowiedział, jak dokumentowanie codziennego życia za pomocą zdjęć pozwoliło mu przetworzyć zmiany, których doświadczał. Dla wielu hobby stało się formą cichego oporu – sposobem na odzyskanie kontroli i kreatywności w kontekście, w którym stabilność często wydaje się nieosiągalna.
Hobby jako droga do uzdrowienia i symptom (braku) więzi
We wszystkich trzech krajach pojawiła się interesująca tendencja, że po wysiedleniu młodzi ludzie wybierają raczej bardziej indywidualistyczne hobby, takie jak rysowanie, fotografia, gra na instrumencie lub słuchanie muzyki, jazda na motocyklu lub jogging, czy granie w gry wideo. Sporo osób wspomniało o zaprzestaniu dotychczasowych zajęć grupowych, takich jak taniec, gra w koszykówkę lub gry planszowe, z powodu braku pieniędzy, czasu, nieznajomości języka lub lokalnej społeczności. Tylko nieliczni wspomnieli o kontynuowaniu sportów grupowych, takich jak hokej lub taniec.
Na przykład w Czechach facylitatorzy zaobserwowali, że młodzież, która wcześniej brała udział w zajęciach zespołowych, po wysiedleniu często przechodziła do bardziej indywidualistycznych hobby. Ta zmiana, choć czasami powodowała izolację, zachęcała również do autorefleksji i niezależności.
Na Węgrzech hobby stało się kluczowym mechanizmem radzenia sobie – sposobem na odzyskanie kontroli i wyrażenie tożsamości w obliczu niestabilności.
W Polsce kilku uczestników opisało, jak próby nowych aktywności, takich jak pływanie lub tworzenie filmów dokumentalnych, dały im nowe aspiracje na przyszłość.
Dzięki tym zajęciom młodzież wysiedlona odnalazła poczucie ciągłości, kreatywności i przynależności, nawet gdy inne aspekty życia wydawały się niepewne.
Jednym z najbardziej spójnych wniosków we wszystkich trzech krajach była transformacyjna rola hobby. Niezależnie od tego, czy chodziło o taniec, sport, fotografię czy rękodzieło, kreatywne zaangażowanie stanowiło pomost między przeszłą a obecną tożsamością. Niemniej jednak istniało wiele wyzwań i ograniczeń w dostępie do nich, zwłaszcza do tych hobby, które łączą młodych ludzi.
Edukacja, praca i presja niezależności
Drugim powracającym wątkiem było wyzwanie związane z równoważeniem edukacji, pracy i rozwoju osobistego.
Zarówno w Polsce, jak i na Węgrzech uczestnicy opisywali trudności związane z poruszaniem się po nowych systemach edukacyjnych, jednocześnie przyczyniając się do finansowania rodziny. Niektóre dzieci bez opieki odczuwały dodatkową presję, aby szybko stać się samowystarczalnymi. Jedna z ukraińskich dziewcząt w Polsce opisała również większą presję związaną z płcią, aby opiekować się młodszym rodzeństwem w domu, jednocześnie studiując na uniwersytecie i pracując na pół etatu.
Praca bez oficjalnych umów, czasami nawet po przekroczeniu wieku uprawniającego do jej wykonywania lub z pominięciem ograniczeń wiekowych, była powszechna we wszystkich trzech krajach. W Czechach kilku uczestników opowiedziało o pracy bez umów w barach i restauracjach, magazynach,
Badacze na Węgrzech zauważyli, że niektórzy uczestnicy, zwłaszcza ci w wieku 16 lat i starsi, porzucili formalną edukację prowadzącą do uzyskania dyplomu uniwersyteckiego — tendencja ta jest związana z elastyczną polityką szkolną, zwłaszcza na Węgrzech, oraz koniecznością ekonomiczną zarabiania na życie. Dyskusje grupowe ujawniły, że chociaż narzędzia cyfrowe, takie jak platformy językowe oparte na sztucznej inteligencji, zapewniają wsparcie, brak stabilnych struktur edukacyjnych i emocjonalnych pozostaje poważnym problemem.
W Polsce uczestnicy podkreślali trudności w dostępie do pomocy medycznej i psychologicznej, często powołując się na bariery językowe i ograniczoną dostępność specjalistów mówiących po ukraińsku. Historia jednego z uczestników – który znalazł akceptację i zrozumienie dzięki wsparciu nauczyciela – ilustruje transformacyjny wpływ, jaki mogą mieć nawet niewielkie gesty integracji.
Odbudowa stabilności: domy i poczucie przynależności w trzech krajach
W trzech krajach – Czechach, na Węgrzech i w Polsce – uczestnicy mówili o codziennej rzeczywistości związanej z brakiem bezpieczeństwa mieszkaniowego. Wielu z nich mieszka w pomieszczeniach wspólnych lub tymczasowych, często z ograniczoną prywatnością, gdzie nauka, relaks lub po prostu poczucie się jak w domu mogą być trudne. W niektórych przypadkach młodzi ludzie nadal przechodzą między schroniskami, mieszkaniami socjalnymi lub rodzinami zastępczymi, co podkreśla niestabilność ich warunków życia.
W Czechach młodzież mieszkająca w ramach programu mieszkań socjalnych wyrażała zarówno wdzięczność za bezpieczne zakwaterowanie, jak i emocjonalne obciążenie związane z nietrwałością sytuacji. Na Węgrzech uczestnicy powiązali zatłoczone warunki mieszkaniowe i dyskryminację na rynku wynajmu z poczuciem wykluczenia i niestabilności. W Polsce kilku uczestników zauważyło, że ciasne warunki mieszkaniowe wpływają na ich zdolność do nauki i odpoczynku — jest to cicha, ale stała presja, która kształtuje ich samopoczucie.
Jak zauważył jeden z moderatorów: „Nawet gdy otaczające ich ściany nieustannie się zmieniają, budują poczucie domu poprzez to, co tworzą”.
Znaczenie tworzenia bezpiecznych przestrzeni dla głosów młodzieży
Młodzi współfacylitatorzy zauważyli, że z interakcji celowo usunięto hierarchię. Dzięki zastosowaniu integracyjnych metod facylitacji uczestnicy byli zachęcani do prowadzenia części dyskusji i dzielenia się historiami własnymi słowami. „Rozgrzewka przebiegła szybko i naturalnie” – zauważył jeden z facylitatorów. „Nie było potrzeby organizowania gier integracyjnych – wszyscy chcieli zabrać głos”.
Ta atmosfera wzajemnego szacunku pozwoliła na rzadki rodzaj otwartości. Uczestnicy dyskutowali nie tylko o swojej codziennej rutynie, ale także o osobistych doświadczeniach związanych z wysiedleniem, adaptacją i tożsamością. Jak podsumował jeden z badaczy: „Ci młodzi ludzie mają wiele do powiedzenia, ale zbyt często czują się niezauważani, ponieważ nie są obywatelami kraju, w którym mieszkają”.
Dokumentowanie doświadczeń, budowanie zrozumienia
Podsumowania podkreśliły znaczenie starannej, empatycznej dokumentacji. Badacze zwrócili uwagę, że metody partycypacyjne – w których uczestnicy kształtują nie tylko treść dyskusji, ale także sposób jej prowadzenia – pogłębiają zrozumienie i pozwalają młodzieży postrzegać siebie jako współautorów własnych narracji.
Każdy zespół podkreślał potrzebę ciągłego zaangażowania: spotkań następczych, spójnej komunikacji i długoterminowego mentoringu. W obliczu cięć finansowych dotykających wiele programów dla młodzieży w całej Europie, te dyskusje w grupach fokusowych służą zarówno jako badania, jak i interwencja – zapewniając, że głosy młodych ludzi nadal mają wpływ na politykę i programy, które ich dotyczą.
Perspektywy
W miarę kontynuacji projektu YoU Decide, Heartwarmingly Research Consultancy pozostaje zaangażowana w badania partycypacyjne uwzględniające traumę, które uznają sprawczość i złożoność sytuacji młodych ludzi wysiedlonych. Wnioski zebrane podczas tych FGD – obejmujące tematy tożsamości, edukacji, przynależności i odporności – stanowią istotną podstawę dla kolejnej fazy projektu.
Dzięki głębokiemu i opartemu na współpracy słuchaniu projekt nie tylko generuje wiedzę, ale także wzmacnia tkankę społeczną, która wspiera młodzież w odbudowie ich życia.
„Nie chodzi tylko o zbieranie historii” – stwierdził jeden z badaczy podczas podsumowania. „Chodzi o to, aby te historie prowadziły do prawdziwego zrozumienia i zmian”.
O Heartwarmingly Research Consultancy
Heartwarmingly Research Consultancy specjalizuje się w badaniach partycypacyjnych, skoncentrowanych na człowieku, z naciskiem na migrację, dobrostan młodzieży i integrację społeczną. Dzięki swojej roli w projekcie YoU Decide zespół badawczy nadal podkreśla doświadczenia życiowe wysiedlonej młodzieży i przyczynia się do tworzenia bardziej empatycznych, opartych na dowodach projektów politycznych w całej Europie.
